4.1Контрагентлар справочнигини гуруҳларга ажратиш
- иерархик справочник нима ва у қандай тузилади
- «Jismoniy shaxslar» ва «Yuridik shaxslar» (Banklar, Tashkilotlar) гуруҳларини яратиш
- таъсисчиларни гуруҳларга кўчириш ва ҳисобот натижасига таъсири
📌 Шпаргалка: шу мавзудаги ўтказмалар
| Операция | Дт | Кт | Сумма |
|---|---|---|---|
| «Jismoniy shaxslar» гуруҳи бўйича 4610 (300 + 325 + 450 млн) | 4610 | — | 1 075 000 000 |
«Контрагентлар» справочнигида юзлаб элемент бўлиши мумкин. Керакли маълумотни қидиришда қулай бўлиши учун у кўп даражали (иерархик) справочник сифатида созланган. Келинг, шу имкониятдан фойдаланиб, справочникка киритилган контрагентлар ҳақидаги маълумотни қайта ташкил этамиз.
Бунинг учун биринчи даражада иккита гуруҳни ажратамиз: «Jismoniy shaxslar» ва «Yuridik shaxslar». «Jismoniy shaxslar» гуруҳига аниқ фамилиялар (шахслар) киритилади. «Yuridik shaxslar» гуруҳида яна иккита гуруҳ очамиз — «Banklar» ва «Tashkilotlar». Уларга аниқ банклар ва ташкилотлар киритилади (4.1-1-расм).
Ўзбекистонда ҳам контрагентларни айнан шундай ажратиш қулай: юридик шахслар ва банклар СТИР (ИНН), жисмоний шахслар эса ПИНФЛ (ЖШШИР) орқали идентификация қилинади. Шу сабабли уларнинг реквизитлари ҳам, ҳужжатлар ва ҳисоботлардаги ролларини ҳам алоҳида гуруҳларда кўриш осон.
├─ 📁 Jismoniy shaxslar
│ ├─ Karimov A.R.
│ ├─ Yusupov B.A.
│ └─ Rahimov E.D.
└─ 📁 Yuridik shaxslar
├─ 📁 Banklar
│ └─ "Taraqqiyot" ATB
└─ 📁 Tashkilotlar
└─ "Oltin Vodiy" MChJ
Ҳуқуқий асос (БХМС ва Солиқ кодекси)
- БХМС: 8330 «Пай ва улушлар» ҳисобварағи бўйича аналитик ҳисоб ташкилотнинг ҳар бир таъсисчиси бўйича алоҳида юритилади. Контрагентларни гуруҳлаш бу талабни бузмайди: ҳар бир таъсисчи ўз қаторида қолади, гуруҳ эса фақат ҳисоботларда йиғинди кўрсаткични (жисмоний ва юридик шахслар кесимида) қўшимча беради.
- Солиқ кодекси, 132-модда: юридик шахснинг солиқ ҳисоб маълумотларида иштирокчиларнинг СТИР (ёки чет эллик иштирокчининг мамлакати) ва ҳар бир муассиснинг улуши кўрсатилади. Контрагентни «Jismoniy shaxslar» ва «Yuridik shaxslar» гуруҳларига ажратиш бу реквизитларни (ПИНФЛ ва СТИР) тўғри ва тўлиқ юритишни осонлаштиради.
- Гуруҳлаш ҳисобварақлардаги суммаларни ўзгартирмайди, фақат справочник ва ҳисоботлардаги кўринишни ўзгартиради.
Элемент-гуруҳларни яратиш
ТОПШИРИҚ № 4.1-1
«Контрагентлар» справочнигига биринчи даражадаги элемент-гуруҳларни — «Jismoniy shaxslar» ва «Yuridik shaxslar»ни киритинг.
Ечим.
- Панель разделов → Справочники → Контрагенты (Бўлимлар панели → Справочниклар → Контрагентлар) орқали «Контрагентлар» справочнигини очинг;
- асбоблар панелидаги «Создать группу» тугмасини босинг: экранга гуруҳни яратиш шакли очилади (4.1-2-расм);
- Наименование реквизитига Jismoniy shaxslar деб ёзинг;
- маълумотни «Записать и закрыть» тугмаси орқали сақланг.

Худди шундай «Yuridik shaxslar» гуруҳини ҳам киритинг. Натижада юқори даражада иккита гуруҳли элемент ҳосил бўлади. Гуруҳли элементлар энг чап устунда папка белгиси билан белгиланади.
Бир даража пастга тушиш учун (масалан, илдиздан «Yuridik shaxslar» даражасига) контекст менюдан «Перейти на уровень ниже» буйруғини танлаш ёки, осонроғи, хизмат устунидаги папка белгисини икки марта босиш (ёки гуруҳ олдидаги белгини бир марта босиш) орқали «Yuridik shaxslar» папкасини очиш керак. Юқори даражага қайтиш учун (масалан, «Yuridik shaxslar» даражасидан илдизга ўтиш) контекст менюдан «Перейти на уровень выше» буйруғини киритиш ёки, осонроғи, «Yuridik shaxslar» қаторидаги юқорига йўналган белгини икки марта босиш (ёки тегишли папка чап томонидаги белгини бир марта босиш) керак.
ТОПШИРИҚ № 4.1-2
«Yuridik shaxslar» гуруҳида иккинчи даражадаги элемент-гуруҳларни яратинг: «Banklar» ва «Tashkilotlar».
Ечим. «Yuridik shaxslar» гуруҳини очинг (юқоридаги қоидага мувофиқ) ва унинг ичида «Создать группу» тугмаси орқали икки марта гуруҳ яратинг: биринчисига Banklar, иккинчисига Tashkilotlar деб ном беринг. Гуруҳ яратилганда у шу очиқ гуруҳга ўзи бўйсунади. Натижада «Banklar» ва «Tashkilotlar» гуруҳлари «Yuridik shaxslar» гуруҳига жойлашади (4.1-3-расм).

Охирги элементларни гуруҳларга кўчириш
ТОПШИРИҚ № 4.1-3
«BESTMADE» МЧЖнинг таъсисчиларини «Контрагентлар» справочнигининг мос гуруҳларига кўчиринг.
Ечим. Кўчириш жараёни схематик равишда 4.1-4-расмда кўрсатилган ва қуйидаги ҳаракатларнинг кетма-кет бажарилишини назарда тутади:
- справочник рўйхатида бошқа жойга кўчириш керак бўлган элемент ёки гуруҳни курсор билан белгиланг (1-ҳаракат);
- «Еще» менюсидан (2-ҳаракат) ёки контекст менюдан «Переместить в группу» буйруғини танланг (3-ҳаракат);
- «Контрагентлар» шаклида элемент кўчириладиган гуруҳни икки марта босиб танланг (4-ҳаракат) ёки «Выбрать» тугмасини босинг (5-ҳаракат).

Натижа
Топшириқ тўғри бажарилганда:
- таъсисчилар Karimov A.R., Yusupov B.A., Rahimov E.D. «Jismoniy shaxslar» гуруҳида бўлиши керак (4.1-5-расм);
- «Oltin Vodiy» MChJ — «Tashkilotlar» гуруҳида (4.1-6-расм);
- «Taraqqiyot» ATB — «Banklar» гуруҳида (4.1-7-расм).



«Контрагентлар» справочнигини қайта ташкил этишда, моҳиятан, аналитик ҳисоб тизимининг ўзгариши амалга оширилди: бир даражали аналитик ҳисобдан кўп даражали аналитик ҳисобга ўтиш таъминланди.
Ўзгаришнинг ҳисобларга таъсири
Ахборотни ташкил этишдаги юз берган ўзгаришлар «Ҳисобварақ бўйича айланма-сальдо ведомость» ҳисоботи мазмунига таъсири бўйича яхши кўринади. Масалан, энди 4610 «Устав капиталига таъсисчиларнинг улушлари бўйича қарзи» (ёки 8330 «Пай ва улушлар») ҳисобварағи бўйича айланма-сальдо ведомостга аналитик объектлар кесимида мурожаат қилсак, ҳар бир алоҳида таъсисчининг устав капиталига улуш бўйича қарздорлиги ҳақидаги индивидуал маълумотдан ташқари таъсисчилар гуруҳларининг қарздорлиги ҳақидаги умумлаштирувчи маълумот ҳам пайдо бўлганини кўрамиз.
ТОПШИРИҚ № 4.1-4
2026 йил январь ойи учун 4610 ҳисобварағи бўйича «Ҳисобварақ бўйича айланма-сальдо ведомость»ни шакллантиринг ва контрагентлар гуруҳлари бўйича жами суммаларни кўринг.
Ечим. Отчеты → Оборотно-сальдовая ведомость по счету (Ҳисоботлар → Ҳисобварақ бўйича айланма-сальдо ведомость): даврни 01.01.2026 — 31.01.2026, ҳисобварақни — 4610 деб кўрсатинг ва «Сформировать» тугмасини босинг. Дастур контрагентлар гуруҳлари бўйича жамиларни ўзи кўрсатади: гуруҳ қаторлари қалин ёзув билан ажратилган, уларнинг ичида аниқ контрагентлар жойлашган (4.1-8-расм).

Натижа (4610 ҳисобварағи бўйича, контрагентлар гуруҳлари кесимида)
| Контрагентлар | Сальдо бошига | Дебет айланма | Кредит айланма | Сальдо охирига (Дт) |
|---|---|---|---|---|
| Jismoniy shaxslar | 0,00 | 1 075 000 000,00 | 0,00 | 1 075 000 000,00 |
| Karimov A.R. | 0,00 | 300 000 000,00 | 0,00 | 300 000 000,00 |
| Rahimov E.D. | 0,00 | 450 000 000,00 | 0,00 | 450 000 000,00 |
| Yusupov B.A. | 0,00 | 325 000 000,00 | 0,00 | 325 000 000,00 |
| Yuridik shaxslar | 0,00 | 1 925 000 000,00 | 0,00 | 1 925 000 000,00 |
| Banklar | 0,00 | 1 125 000 000,00 | 0,00 | 1 125 000 000,00 |
| "Taraqqiyot" ATB | 0,00 | 1 125 000 000,00 | 0,00 | 1 125 000 000,00 |
| Tashkilotlar | 0,00 | 800 000 000,00 | 0,00 | 800 000 000,00 |
| "Oltin Vodiy" MChJ | 0,00 | 800 000 000,00 | 0,00 | 800 000 000,00 |
| Итого | 0,00 | 3 000 000 000,00 | 0,00 | 3 000 000 000,00 |
Ведомостда энди кўриш мумкинки, ҳужжат тузилган пайтда барча жисмоний шахсларнинг қарздорлиги 1 075 000 000,00 сўм, юридик шахсларнинг жами қарздорлиги эса 1 925 000 000,00 сўмни ташкил этади. Бундан ташқари, ведомостда таъсисчилар гуруҳлари — «Banklar» ва «Tashkilotlar» бўйича ҳам якуний маълумот акс этган. Охирги иккита гуруҳнинг ҳар бири фақат биттадан элементни ўз ичига олгани сабабли, гуруҳ бўйича жамилар табиий равишда ҳар бир элементнинг қиймати билан мос тушади.
Қайд
Бу бобда ҳисобварақлар режасига ёки ўтказмаларга ўзгартириш киритилмайди: 4610 ва 8330 ҳисобварақларидаги суммалар 3-бобдагидек қолади (жами 3 000 000 000,00 сўм). Фақат контрагентларни гуруҳлаш орқали ҳисоботларни кўриш кесими ўзгаради.
Тест: ўзингизни синаб кўринг
Назорат саволлари
- Иерархик справочник нима?
- Справочникни чизиқли кўринишдан иерархик кўринишга ўтказиш мумкинми?
- Иерархик справочник элементларининг бўйсуниш тузилмасини ўзгартириш мумкинми?
- Справочник маълумотларини ташкил этиш бухгалтерия ҳисобварақларидаги аналитик ҳисобнинг ташкил этилишига қандай таъсир қилади?
- Нима учун «BESTMADE» МЧЖ таъсисчиларини «Jismoniy shaxslar» ва «Yuridik shaxslar» (банклар ва ташкилотлар) гуруҳларига ажратиш қулай?